Arxiv AcademicsҚАЗІРГІ ТҮРКІ ТІЛДЕРІНІҢ ЖАЗУЫН БІРЛЕСТІРУДІҢ ФОНОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІКөпбосыновБекжан КөмекбайұлыauthorБұл баяндамада қазіргі түркі тілдерінің жазуын, әліпбиін бір-біріне жақындату жолдары, фонологиялық мəселелері талқыланады. Жалпы бұл мәселе өткен ғасырлардан бері көтеріліп келе жатқанмен, түрлі кедергілерге тап болып, өз шешімін таппай келеді. Қазіргі ғылым мен техника дамыған, ақпараттар ағымының кеңейген кезінде туыстас халықтардың жазуын ұқсата отырып, бірін-бірі аудармашысыз түсінуге жақындату заман талабы болып отыр. Баяндамада туыстас түркі тілдерінің әліпбилері кестеге түсіріліп, ұқсасығы мен айырмашылығы сараланады. Ортақ әліпбидің жобасы беріліп, ғылыми тұжырымдар жасалады. Түркі тілдері көптеген жылдар бойы дамып, жетіліп, өзара және өзге тілдермен қарым-қатынаста бола отырып қалыптасты. Барлық тілдердің қалыптасу жолына қарай туыстық деңгейі де әртүрлі болып келеді. Қаратеңіз, Кавказдан басталып, батысында Еділге дейін, Орталық Азия арқылы Сібірге, шығысында Тибетке дейінгі кең аумақта мекендеген қазіргі түркі халықтары тілі мен мәдениетінің ортақтығымен ерекшеленеді. Кеңестік дəуір ыдырағаннан кейін түркі тілдерінің арасында қатынас құралы болған орыс тілі өзектілігін жоғалтудың алдында тұр. Ағылшын тілі әлемдік тіл болғанмен, түркі тілдері арасында ортақ тіл бола алмайды. Жалпы түркі тілдеріне ортақ коммуникация жасауға мүмкіндік жасайтын жазу болуы керек. Болмаса түркі тілдерінің арасындағы алшақтық арта беретіні сөзсіз. Қазіргі жаңа технологиялық прогресс, ғылыми-техниканың дамуы, ақпарат тасқыны қашықтық пен түрлі кедергілерге қарамастан  тілдік коммуникацияның артуына алып келді. Өткен ғасырлардан бері түркі тілдерін бір арнаға тоғыстыру мәселесі қанша рет қозғалғанымен өз нәтижесін берген жоқ. Оның басты себебі – жазу графикасының әртүрлілігі. Түркі тілдерінің бір тобы латын, бір тобы кирил қарпін қолданса, қытайдағы қазақ, ұйғыр, ирандағы əзербайжан диаспоралары араб графикасын қолданады. Бұл кедергі туыстас тілдер арасындағы коммуникацияның əлсіреуіне алып келді. Бүгінгі ақпараттар заманындағы тілді жазусыз елестете алмаймыз, сондықтан алдымен аралары алшақтаған түркі тіліндегі ақпараттарды ортақ жазумен сөйлету – заман талабы.2025-10-12ConferencesArticle

For work being deposited by its own author: In self-archiving this collection of files and associated bibliographic metadata, I grant Arxiv Academics the right to store them and to make them permanently available publicly for free on-line. I declare that this material is my own intellectual property and I understand that Arxiv Academics does not assume any responsibility if there is any breach of copyright in distributing these files or metadata. (All authors are urged to prominently assert their copyright on the title page of their work.)

For work being deposited by someone other than its author: I hereby declare that the collection of files and associated bibliographic metadata that I am archiving at Arxiv Academics is in the public domain. If this is not the case, I accept full responsibility for any breach of copyright that distributing these files or metadata may entail.

Clicking on the Deposit Item Now button indicates your agreement to these terms.