TY  - JOUR
JF  - Hamkor konferensiyalar; Vol. 1 No. 18 (2025): ?TURKIY XALQLAR FOLKLORINING QIYOSIY O?RGANILISHI MASALALARI? mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy anjuman; 102-118
ID  - arxiv2274
KW  - O?zbek ertaklari; g?ayritabiiy mavjudotlar; dev; ajdaho; pari; og?zaki ijod.
Y1  - 2025/04/24/
TI  - ÖZBEK MASALLARINDA OLA?ANÜSTÜ VARLIKLAR
UR  - https://academicsbook.com/index.php/konferensiya/article/view/2498
PB  - Hamkor konferensiyalar
N2  - Bu tadqiqot O?zbek ertaklarida uchraydigan g?ayritabiiy mavjudotlarni tahlil qilib, ularning ertak tuzilishidagi o?rni va funktsiyalarini o?rganadi. Turk xalq madaniyatining muhim qismi bo?lgan ertaklar, g?ayritabiiy unsurlar keng o?rin egallagan janrlardan biridir. O?zbek ertaklari og?zaki an?analarning muhim qismi bo?lib, ulardagi mifologik va afsonaviy mavjudotlar jamiyat e?tiqodlari va qadriyatlarini aks ettiradi. Ushbu tadqiqotda, Turkiyada chop etilgan uchta asosiy akademik manbaga asoslanib, jami 201 ta o?zbek ertagi tahlil qilinib, ulardagi g?ayritabiiy mavjudotlar tasniflangan.
Tadqiqotda g?ayritabiiy mavjudotlar ikki asosiy guruhga bo?lingan: qahramonga yordam beradiganlar va unga zarar yetkazadiganlar. Dev, ajdaho, yalmo?g?iz va jodugar kabi mavjudotlar odatda qahramonning qarshisida tursa, pari, simurg va tulpor kabi mavjudotlar unga yordam beradi. Shuningdek, ayrim g?ayritabiiy mavjudotlarning (masalan, devlarning) turli ertaklarda ham yovuz, ham ezgu rollarda namoyon bo?lishi kuzatilgan. Ertaklarda bu mavjudotlar yaxshilik va yomonlik kurashi ichida tasvirlanib, jamiyat normalari va axloqiy qadriyatlar tinglovchilarga bilvosita yetkaziladi.
Ushbu tadqiqot O?zbek ertaklaridagi g?ayritabiiy mavjudotlarning ertak qahramonlari bilan aloqalarini va hikoyalardagi vazifalarini ochib beradi. Shuningdek, bu mavjudotlar tinglovchi va o?quvchilarga ta?limiy xabarlarni yetkazish orqali madaniy xotiraning saqlanishiga hissa qo?shadi. Ertak qahramonlarining duch keladigan qiyinchiliklari va ularni yengish usullari jamiyatning axloqiy va ma?naviy qadriyatlari haqida tasavvur beradi.
O?zbek ertaklarida g?ayritabiiy mavjudotlar nafaqat ertak kompozitsiyasining muhim qismi, balki tinglovchilar va o?quvchilarning tasavvurini boyituvchi unsurlar ekanligi kuzatiladi. Ushbu obrazlar ertaklarning estetik tuzilishini mustahkamlash bilan birga, hikoyaning ta?sirchanligini oshiradigan ramzlar sifatida ham namoyon bo?ladi. Shuningdek, qahramonning ushbu mavjudotlar bilan o?zaro ta?siri hikoyaning dinamik tuzilishini belgilaydi va syujet rivojiga hissa qo?shadi.
Xulosa qilib aytganda, O?zbek ertaklaridagi g?ayritabiiy mavjudotlar madaniy o?zlikni ifodalovchi, shu bilan birga, ta?limiy va ko?ngilochar elementlar sifatida xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, ertaklarni nafaqat og?zaki madaniyatning muhim tarkibiy qismi, balki jamiyatlarning dunyoqarashi, axloqiy tushunchalari va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiruvchi hikoyalar sifatida ham baholash mumkin.
A1  - FEDAKAR, Selami
AV  - none
ER  -