relation: https://arxiv.academicsbook.com/id/eprint/2274/
title: ÖZBEK MASALLARINDA OLAĞANÜSTÜ VARLIKLAR
creator: FEDAKAR, Selami
description: Bu tadqiqot Oʻzbek ertaklarida uchraydigan gʻayritabiiy mavjudotlarni tahlil qilib, ularning ertak tuzilishidagi oʻrni va funktsiyalarini oʻrganadi. Turk xalq madaniyatining muhim qismi boʻlgan ertaklar, gʻayritabiiy unsurlar keng oʻrin egallagan janrlardan biridir. Oʻzbek ertaklari ogʻzaki anʼanalarning muhim qismi boʻlib, ulardagi mifologik va afsonaviy mavjudotlar jamiyat eʼtiqodlari va qadriyatlarini aks ettiradi. Ushbu tadqiqotda, Turkiyada chop etilgan uchta asosiy akademik manbaga asoslanib, jami 201 ta oʻzbek ertagi tahlil qilinib, ulardagi gʻayritabiiy mavjudotlar tasniflangan. Tadqiqotda gʻayritabiiy mavjudotlar ikki asosiy guruhga boʻlingan: qahramonga yordam beradiganlar va unga zarar yetkazadiganlar. Dev, ajdaho, yalmoʻgʻiz va jodugar kabi mavjudotlar odatda qahramonning qarshisida tursa, pari, simurg va tulpor kabi mavjudotlar unga yordam beradi. Shuningdek, ayrim gʻayritabiiy mavjudotlarning (masalan, devlarning) turli ertaklarda ham yovuz, ham ezgu rollarda namoyon boʻlishi kuzatilgan. Ertaklarda bu mavjudotlar yaxshilik va yomonlik kurashi ichida tasvirlanib, jamiyat normalari va axloqiy qadriyatlar tinglovchilarga bilvosita yetkaziladi. Ushbu tadqiqot Oʻzbek ertaklaridagi gʻayritabiiy mavjudotlarning ertak qahramonlari bilan aloqalarini va hikoyalardagi vazifalarini ochib beradi. Shuningdek, bu mavjudotlar tinglovchi va oʻquvchilarga taʼlimiy xabarlarni yetkazish orqali madaniy xotiraning saqlanishiga hissa qoʻshadi. Ertak qahramonlarining duch keladigan qiyinchiliklari va ularni yengish usullari jamiyatning axloqiy va maʼnaviy qadriyatlari haqida tasavvur beradi. Oʻzbek ertaklarida gʻayritabiiy mavjudotlar nafaqat ertak kompozitsiyasining muhim qismi, balki tinglovchilar va oʻquvchilarning tasavvurini boyituvchi unsurlar ekanligi kuzatiladi. Ushbu obrazlar ertaklarning estetik tuzilishini mustahkamlash bilan birga, hikoyaning taʼsirchanligini oshiradigan ramzlar sifatida ham namoyon boʻladi. Shuningdek, qahramonning ushbu mavjudotlar bilan oʻzaro taʼsiri hikoyaning dinamik tuzilishini belgilaydi va syujet rivojiga hissa qoʻshadi. Xulosa qilib aytganda, Oʻzbek ertaklaridagi gʻayritabiiy mavjudotlar madaniy oʻzlikni ifodalovchi, shu bilan birga, taʼlimiy va koʻngilochar elementlar sifatida xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, ertaklarni nafaqat ogʻzaki madaniyatning muhim tarkibiy qismi, balki jamiyatlarning dunyoqarashi, axloqiy tushunchalari va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiruvchi hikoyalar sifatida ham baholash mumkin.
publisher: Hamkor konferensiyalar
date: 2025-04-24
type: Article
type: NonPeerReviewed
identifier:   FEDAKAR, Selami  (2025) ÖZBEK MASALLARINDA OLAĞANÜSTÜ VARLIKLAR.  Hamkor konferensiyalar; Vol. 1 No. 18 (2025): “TURKIY XALQLAR FOLKLORINING QIYOSIY O‘RGANILISHI MASALALARI” mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy anjuman; 102-118.       
relation: https://academicsbook.com/index.php/konferensiya/article/view/2498